TABİATTAKİ PLASTİK İŞGALİ

Günümüzde yapılan bilimsel calişmalar sonucuna göre tabiata en fazla zarar veren canlı  topluluğu malasef biz insanlarız. Çevremizde gözlemlediğimiz Hava, Su, Toprak ve Gürültü kirliliklerinin müsebbibi biz insanlarız. Bir ornekle konuyu dikkatinize sunmak istiyorum. Günde kaç çeşit plastik kullandığınızı bir düşünün. Poşetlerden başlayabiliriz saymaya ama detaya girmeye gerek yok. Tüm dünyada her yıl 1 trilyon plastik poşet kullanılıp çöpe atılıyor. Malasef şuan tabiata atilan plastik ürünlerinin %90 ı geri dönüşümünü bitirememiştir ve tabiattaki bu plastik atıklar Global bir çevre kirliliği sorunu oluşturmaktadir. Bu yazıyı okumaya başladığınızdan beri geçen sürede 2 milyon plastik poşet daha çöpe atıldı. Her yıl yarım milyardan fazla plastik şişeyi ve 5 milyara yakın pipeti çöpe atıyoruz. Şu ana kadar her birimizin kullanıp attığı en az 250 parça plastik çöp parçası, suya karıştı, nehirlerle denizlere ve sonra da okyanuslara ulaştı bile. Dünyadaki her bir insanın ürettiği bu 250 parça atık okyanus akıntılarıyla birleşti ve 1.8 trilyon plastikten oluşan bir adaya dönüştü. Büyük Okyanusta  3.4 milyon kilometre karelik bir alanı kaplayan bu devasa plastik atık kütlesine ada değil de kıta demek daha doğru olur çünkü Türkiye’nin yüzölçümünün neredeyse 5 katından söz ediyoruz.

Plastik nedir?

Isı ve Basınç etkisiyle biçim verilen, organik veya sentetik olarak maddeye plastik denir. Plastik, karbonun (C) Hidrojen (H), Oksijen (O),azot (N) ve diğer organik ya da inorganik elementler ile oluşturduğu Monomer adı verilen, basit yapıdaki moleküllü gruplardaki bağın koparılarak, Polimer adı verilen uzun ve zincirli bir yapıya dönüştürülmesi ile elde edilen malzemelere verilen isimdir.Örneğin; Etilen bir monomerdir. Bu Monomerden oluşturulan polimer olan Polietilen ise polimerdir. En çok kullanılan Plastiklerin başında gelir.

Genelde plastikler petrol rafinerilerinde kullanılan ham petrolün işlenmesi sonucu arta kalan malzemelerden elde edilir. Yapılan araştırmalara göre yeryüzündeki petrolün sadece % 4 lük bir kısmı plastik üretimi için kullanılmaktadır.

Plastikler doğal ve yapay olmak üzere 2’ye ayrılır.

Doğal Plastikler

İlk elde edilen plastikler doğal plastiklerdir. İlk plastikler selüloz nitrattan yapılan saf plastiklerdir. Bunlar bitkilerdeki selülozdan yararlanılarak yapılmıştır. Selüloz nitrat kafur ve kunduz yağı gibi iki bitkisel madde ile birleştiğinde bir plastik elde edilir. 186o’larda selüloz nitrat, kafur ve alkol kullanılarak bunun genleşmiş bir şekli elde edildi. Buna selüloid adı verildi ve genellikle fotoğraf ve sinema filmi gibi maddelerin yapımında kullanıldı. Fakat selüloid kolaylıkla tutuşabildiğinden yerini selüloz asetat ve etil selüloz gibi selüloz plastiklerine bıraktı.

Yapay plastikler

19. yüzyılın başlarında yapay plastikler yapıldı. Bu plastikler laboratuvarlarda kimyasal maddelerden elde edildi.

Bu plastikler günlük hayatımızda çeşitli alanlarda kullanılmaktadır. Giyim sektöründen kozmetiğe kadar piyasada kullanılan plastikler ve kullanım alanları aşağıda verilmiştir.

Yaygın olarak kullanılan plastik türleri;

Polietilen (PolyeTHYlene) (PE): Geniş bir kullanım alanı vardır, çok ucuzdur.

Polipropilen (Polypropylene) (PP): Yaygın kullanılan plastiklerdendir. Otomobil yan sanayinde, bahçe mobilyalarında vb. yerlerde kullanılır.

Polistiren (Polystyrene) (PS): Paketleme, Elektronik ve beyaz eşyaların plastik kısımları vb. kullanım alanları vardır.

Polietilen tereftalat (Polyethylene terephthalate) (PETE): Pet şişe ismi bu malzemeden gelmektedir.

Polyamid (Polyamide) (PA) (Nylon): Fiber, diş fırçası kılları, misina vb. kullanım alanları vardır.

Polyester (Polyester): Tekstilde kullanımı yaygındır.

Polivinil klorid (Polyvinyl chloride) ( PVC ):Boru, profil vb. imalatında kullanılır.

Polikarbonat (Polycarbonate) (PC): CD, gözlük vb. imalatında kullanılır.

Akrilonitril bütadien stiren (Acrylonitrile butadiene styrene) ( ABS ): Elektronik aletlerin plastik aksamında yaygın olarak kullanılır.

Poliviniliden klorid ( Polyvinylidene chloride ) ( PVDC ) ( Saran ): Yiyecek paketlemede kullanılır.

Plastiklerin tabiatta geri dönüşüm süresi 500 yılı bulmaktadir. Bu da global  çevre kirliliğine yol açmaktadır. Bir çok ülke bu sorunla mücadele etmekte ve değişik yöntemler kullanmaktadır.

1- Hazır plastik atıkların geri dönüşümünden değişik malzemeler üretme.

Mesela

-1050 adet geri dönüştürülmüş plastik tepsiden 6 kişilik bir oturma grubu yapılabilir,

-2,5 litrelik bir plastik şişe geri kazanılıp üretimde kullanılırsa 6 saatlik 60 watt’lık elektrik enerjisini tasarruf edilebilir.

-25 adet 2 litrelik içecek şişesi geri kazanılsa bu maddeden bir plastik süveter elde edebilirsiniz.

-25 kullanılmış plastik şişeden bir ceket üretilebilir.

-35 adet 2,5 litrelik kullanılmış PET şişesinden bir uyku tulumu yapılabilir.

2- Plastik kullanımını yasaklayarak alternatif  tabii  malzemelerin (kagıt v.b) kullanımını arttırmak.

 Bu konuda bazı çalışmalardan söz edecek olursak.

– ACS Sustainable Chemistry and Engineering dergisinde yayınlanan bir makaleye göre yeni malzeme, plastik ambalaj filmine benzer bir esnek film oluşturmak için yengeç kabuklarından gelen kitin ve ağaçlardan gelen selüloz çoklu katmanlar halinde püskürtülerek üretiliyor.

– Sussex Üniversitesi’nin ürün tasarımı bölümünden yeni mezun olan Lucy Hughes, çevreye zarar veren tek kullanımlık plastiklere alternatif bir çözüm sunma fikri ile yola çıkarak çevre dostu bir plastik alternatifi oluşturmak için balık atıklarını kullandığı MarinaTex adını verdiği biyoplastik malzemeyi üretti.

MarinaTex, biyolojik olarak parçalanabilen ve gübre halini alabilen bir malzeme. Bir çok biyobozunur malzemenin uzun bozunma ömürlerine kıyasla dört ila altı haftada toprak ortamında biyolojik olarak parçalanması yönüyle evsel atık olarak değerlendirilebilir.

– Plastik ürünlerin doğada kaybolması uzun bir zaman aldığı ve geri dönüşüme uğramadığı için doğaya ve insan sağlığına ciddi zararları tespit edilmiştir. Bu sebepten  Fransa, Kenya, Ruanda, Güney Afrika, Uganda, Tayvan gibi bir çok ülkede naylon torba kullanımı yasaklanmış.

– Avrupa’nın en büyüğü, dünyanınsa ikinci en büyük spor giyim üreticisi konumundaki Adidas okyanuslarda oluşan plastik kirliliği ile savaşma konusunda dünyanın tüm büyük markalarına öncülük etmektedir. “Problemi çözüme, tehdidi ipliğe dönüştürüyoruz”  sloganıyla Adidas’ın başlattığı projede Afrika kıtası kıyılarından toplanan plastik atıklar ipliğe dönüştürülerek bu iplikler tişört, şort, spor ayakkabı, mayo gibi spor ürünleri üretiminde kullanılıyor.

– Hindistan’ın kuzeydoğusundaki Gangtok şehrinde bir pazardaki bir ahır sahibi, fermente soya fasulyesini, ambalaj için plastik yerine kullanılan alternatiflerden biri olan bir yaprağa sarmaktadir

– Makarna pipet kulağa oldukça ilginç geliyor olabilir. Ancak organik yaşamı savunan bir işletmeci harika fikri ile plastik pipetler yerine makarna pipetler kullanmaya başlayarak oldukça faydalı bir çalışmaya imza attı.

Bu yazıda bahsedilen Okyanuslardaki  plastik kirliliğini ortadan kaldırmak için  200’den fazla ülke Nairobi’de BM kararı imzaladı, bazı delegelerin yasal olarak bağlayıcı bir anlaşmaya yol açmasını umduğu bir hareket.

Mevcut kirlilik oranları devam ederse, toplantıyı düzenleyen Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP), 2050 yılına kadar denizde balıktan daha fazla plastik olacağını söyledi. UNEP, sekiz milyon ton plastik şişe, ambalaj ve diğer atıkları her yıl okyanusa döküyor, deniz yaşamını öldürüyor ve insan gıda zincirine giriyor. UNEP başkanı Erik Solheim, Çin’in en büyük plastik atık üreticisi olduğunu, ancak azaltmak için çaba sarf etmeye başladığını söyledi.

 Büyük Pasifik Çöp Alanı’nı temizlemek için çeşitli organizasyonlar harekete geçtiler bile. “Ocean Cleanup” projesi teknolojinin yol açtığı bu kirliliğe yine teknolojik bir çözüm getirmeye çalışıyor. 600 metre uzunluğunda ve 3 metre derinliğinde yüzen bir araçla atıkları topluyor. Bu devasa aracın su üstünde yüzen parçası megaplastikleri yakalarken, deniz altında kalan ince etek parçası daha küçük partikülleri hallediyor. Bunun oluşturduğu akıntı sayesinde deniz canlıları araca takılmadan ilerleyebiliyor. Araç bu temizliği yaparken okyanusun üç kuvvetinden faydalanıyor: Rüzgar, dalgalar ve akıntılar. Aracın kendisi tıpkı çöpler gibi akıntıyla hareket ediyor. Fakat rüzgar ve dalgaların yardımıyla ondan daha hızlı gidebildiği için yolda önüne çıkan atıkların kendisine takılmasını sağlıyor. Ortalara doğru daha da derinlere inebilen bu sistem bir U şeklinde kıvrılıyor. Rüzgarlarla yönü değişen bu dev U şekli atık yığınının her yerine gidebiliyor. Sistemin üzerinde güneş enerjisiyle çalışan ışıklar, çarpışma önleme sistemleri, kameralar, sensörler ve uydu antenleri var. Böylece karadakiler onun yerini ve topladığı atık miktarını sürekli olarak denetliyor. Periyodik olarak çöp gemileri gönderilerek U’nun ortasında biriken atıklar toplanıyor.

Peki bu yeterli mi? Değil. Sadece Büyük Pasifik Çöp Alanı’nı temizlemek için bunlardan 60 tane üretilmesi gerekiyor. Böyle bir filoyla 5 yılda çöplerin %50’sinin temizlenebileceği hesaplanıyor. 5 yıl sonra da iş bitmiyor çünkü en az temizlenen kadar yeni çöpü bizler üretmeye devam ediyoruz. Bizlerde toplumun fertleri olarak bu calismalara gunluk hayatimizda bazi aliskanliklarimiz degistirerek destek verebiliriz.

1-Bez Çanta Tercih Edin

2-Plastik Kullanımını Azaltın

3-Geri Dönüşüme Önem Verin

4-Sosyal Sorumluluk Projesinin Bir Parçası Olun

Eğer doğanın yok olma tehlikesi sizi korkutuyor ve bu konuda aktif adımlar atmak istiyorsanız doğasever topluluklara dahil olun.

Dr.Duran Kala

Faydanılan kaynaklar:

https://inovatifkimyadergisi.com/kategori/kimya-haberleri/cevre-haberleri
https://www.plastikciyiz.biz/bilgi-kutuphanesi/teknik-bilgi-kutuphanesi/204/plastik-nedir
https://www.voanews.com/

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir